Friedrich Nietzsche
Friedrich Nietzsche.jpg

Friedrich Nietzsche và chữ kí của ông.
Thời kỳ Triết học thế kỷ 19
Vùng Triết học Phương Tây
Trường phái Triết học Lục địa, Trường phái cổ trang Weimar; tiền thân cho thuyết hiện sinh, chủ nghĩa hậu hiện đại, Hậu cấu trúc luận, Phân tâm học
Đối tượng chính
Mỹ học, Nhận thức luận, Đạo đức học, Bản thể học, Triết lý của lịch sử, Tâm lý học, Lý thuyết giá trị
Tư tưởng nổi trội
Apollonian và Dionysian, Cái chết của Chúa, Vĩnh cửu luân hồi, Bản năng bầy đàn, Đạo lý chủ-nô lệ, Siêu nhân, Chủ nghĩa quan điểm, Ý chí Hùng cường
Chữ ký
Friedrich Nietzsche Signature.svg

Friedrich Wilhelm Nietzsche (15 tháng 10 năm 1844 – 25 tháng 8 năm 1900) (IPA: [ˈfʁiːtʁɪç ˈniːtʃə]) là một nhà triết học người Phổ. Ông bắt đầu sự nghiệp như là một nhà ngữ văn học và viết nhiều bài phê bình về tôn giáo, đạo đức, những vấn đề văn hóa đương thời, và triết học. những tác phẩm của Nietzsche nổi trội với phong thái viết của ông, thường mang tính ẩn dụ (aphorism) và nhiều nghịch lý hơn là mức độ thông thường của những bài luận triết học. Nietzsche không được đánh giá cao bởi những người đương thời trong suốt cuộc đời của ông, nhưng đầu thế kỉ 20, ông đã được giới trí thức ở Đức, Pháp và Anh công nhận. Ông bắt đầu bị mang tiếng xấu khi Đảng Quốc xã của Đức chọn ông là một tiền bối, mặc dù Nietzsche có hẳn quan điểm cực tả chống chủ nghĩa bài Do Thái và chủ nghĩa dân tộc Đức. Sau Chiến tranh trái đất thứ hai, triết gia Walter Kaufmann bắt đầu một cố gắng bền chắc nhằm khôi phục lại danh tiếng của Nietzsche trong những nước nói tiếng Anh, và vào nửa sau của thế kỉ 20 Nietzsche đã được xem là một nhân vật quan trọng có tác động lớn trong triết học hiện đại. Trực tiếp và gián tiếp (trải qua Martin Heidegger), Nietzsche đã tác động đến thuyết hiện sinh (existentialism), chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism), phân tâm học (psychoanalysis) và nhiều tư tưởng theo sau đó.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Tuổi trẻ (1844 – 1869)[sửa | sửa mã nguồn]

Sinh ngày 15 tháng 10 năm 1844 với tên rửa tội là Friedrich Wilhelm, Nietzsche sống một thành phố nhỏ mang tên Röcken, gần Leipzig, thuộc tỉnh Saxony của nước Phổ. Tên của ông được đặt theo tên vua Friedrich Wilhelm IV của Phổ, người tròn 49 tuổi vào trong ngày sinh của Nietzsche. (Sau này, Nietzsche bỏ tên đệm “Wilhelm”[1].) Cha mẹ của Nietzsche, Carl Ludwig (1813–1849), một mục sư Giáo hội Luther và cựu giáo viên, và Franziska Oehler (1826–1897), thành hôn năm 1843. Em gái ông, Elisabeth, sinh vào năm 1846, theo sau là em trai, Ludwig Joseph, sinh vào năm 1848. Cha của Niezsche qua đời vì bệnh não vào năm 1849; em trai ông chết năm 1850. Sau đó, gia đình chuyển về Naumburg, nơi họ sống với bà nội của Nietzsche và hai người cô vẫn chưa lập gia đình. Sau khi bà nội của Nietzsche qua đời vào năm 1856, gia đình chuyển về nhà riêng của họ.

175px Nietzsche1861

Friedrich Nietzsche, 1861

Trong suốt thời gian này, Nietzsche theo học trường nam sinh và sau đó là một trường tư, nơi ông kết bạn với Gustav Krug và Wilhelm Pinder, cả hai đều xuất thân từ gia đình danh giá. Vào năm 1854 ông bắt đầu theo học trường Domgymnasium ở Naumburg, nhưng sau khi ông biểu lộ những tài năng về âm nhạc và ngôn ngữ, trường Schulpforta nổi tiếng trái đất nhận ông vào học, ông tiếp tục học tại đó từ năm 1858 đến năm 1864. Tại đây, ông kết bạn với Paul Deussen và Carl von Gersdorff. Ông cũng đều có thời gian để làm thơ và sáng tác nhạc. Tại Schulpforta, Nietzsche tiếp nhận những giới thiệu quan trọng về văn chương, đặc biệt là văn học Hy Lạp và La mã cổ đại, và lần trước tiên ông phải sống xa gia đình trong một thành phố nhỏ theo Cơ Đốc giáo.

Sau khi tốt nghiệp năm 1864, Nietzsche bắt đầu học về thần học và triết học cổ trang tại ĐH Bonn. Trong một thời gian ngắn, ông và Deussen trở thành thành viên của hội Burschenschaft Frankonia. Sau một học kì, (và mặc cho mẹ ông nổi giận) ông ngừng học về thần học và đánh mất đức tin tôn giáo[2]. Điều này xảy ra hoàn toàn có thể một phần là do ông đọc cuốn sách Cuộc đời của Jesus của David Strauss, cuốn sách này đã có một tác động sâu sắc lên đầu óc non trẻ của Nietzsche[2]. Nietzsche sau đó triệu tập nghiên cứu về ngữ văn học dưới hướng dẫn của Giáo sư Friedrich Wilhelm Ritschl, người mà ông chuyển theo sang ĐH Leipzig năm kế tiếp do đó. Nơi đó, ông trở thành bạn tri kỷ với sinh viên cùng khóa Erwin Rohde. Những bài báo trước tiên về ngữ văn của Nietzsche xuất hiện không lâu sau đó.

Vào năm 1865, Nietzsche làm quen với những tác phẩm của Arthur Schopenhauer, và ông đọc cuốn Geschichte des Materialismus (Lịch sử Chủ nghĩa Duy vật) của Friedrich Albert Lange vào năm 1866. Ông thấy cả hai tác phẩm đó đem lại cảm hứng: chúng khuyến khích ông mở rộng chân trời vượt qua khỏi ngữ văn học và tiếp tục học lên cao. Vào 1867, Nietzsche đăng ký một năm phục vụ tình nguyện với đơn vị pháo binh của quân đội Phổ đóng tại Naumburg. Tuy nhiên, một tai nạn do cưỡi ngựa vào tháng 3 năm 1868 đã làm ông không hề thích hợp với quân ngũ. Do đó Nietzsche quay lại và hoàn thành việc học, và không lâu sau, cũng trong năm đó, ông đã gặp Richard Wagner lần trước tiên.

Giáo sư tại Basel (1869–1879)[sửa | sửa mã nguồn]

175px Rohde Gersdorff Nietzsche

Tháng 10 năm 1871, trái sang phải: Erwin Rohde, Carl von Gersdorff và Friedrich Nietzsche

Một phần dựa vào sự giúp đỡ của Ritschl, Nietzsche nhận được một vị trí tốt để trở thành giáo sư về ngữ văn cổ trang tại ĐH Basel trước khi hoàn thành luận án TS hay là bằng cấp về sư phạm. Sau khi chuyển về Basel, Nietzsche từ bỏ quốc tịch Phổ: cho tới cuối cuộc đời ông vẫn là một người chính thức là vô quốc tịch. Tuy nhiên, ông phục vụ phía Phổ trong trận chiến tranh Pháp-Phổ từ 1870 đến 1871 như là một người phục vụ ở bệnh viện quân y. Trong thời gian ngắn trong quân đội ông đã trải qua nhiều tình huống, và chứng kiến những hậu quả tàn khốc của những trận đánh. Ông cũng mắc bệnh bạch hầu và bệnh lỵ (dysentery). Khi quay quay về Basel vào năm 1870, Nietzsche quan sát sự xây dựng Đế chế Đức và giai đoạn sau đó của Otto von Bismarck như là một người đứng ngoài và hoài nghi về tính chân thực của đế chế. Tại trường ĐH, ông đọc bài diễn văn nhận chức, “Homer và Ngữ văn cổ trang”. Nietzsche cũng gặp Franz Overbeck, một giáo sư thần học, người vẫn là bạn cho tới hết cuộc đời ông. Hai người đồng nghiệp khác, Afrikan Spir[3], một triết gia người Phổ ít đến biết đến và là tác giả của Ý nghĩ và Hiện thực (1873), và nhà sử học Jacob Burckhardt, người mà Nietzsche thường đi nghe giảng, bắt đầu có tác động lớn lên Nietzsche suốt thời gian này.

Nietzsche đã gặp Richard Wagner ở Leipzig vào năm 1868, và (một thời gian sau đó) vợ của Wagner là Cosima. Nietzsche khâm phục cả hai người, và trong suốt thời gian tại Basel ông thường xuyên ghé thăm nhà của Wagner ở Tribschen trong bang Lucerne. Gia đình Wagners đem Nietzsche vào trong vòng những người thân thiện nhất của họ, và họ cũng thích sự quan tâm ông giành riêng cho họ vào lúc bắt đầu Bayreuth Festival Theatre. Vào năm 1870, ông đưa cho Cosima Wagner bản thảo ‘quy trình hình thành của ý tưởng phát minh tai ương’ (The Genesis of the Tragic Idea) như là quà sinh nhật. Vào năm 1872, Nietzsche xuất bản cuốn sách trước tiên của tớ, Sự khai sinh của tai ương từ Tinh thần của Âm nhạc (The Birth of Tragedy out of the Spirit of Music). Tuy nhiên, những đồng nghiệp ngữ văn cổ trang của ông, Trong số đó có cả Ritschl, đã tỏ ra không mấy nhiệt tình với tác phẩm này, Trong số đó Nietzsche đã bỏ đi phương pháp chính xác của ngữ văn để sử dụng một kiểu phỏng đoán triết học. Trong một cuộc bút chiến, Ngữ văn của tương lai, Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff làm nản lòng những người tiếp nhận cuốn sách và làm tăng tiếng xấu của cuốn sách. Để đáp lại, Rohde (lúc này đã là một giáo sư ở Kiel) và Wagner đã đứng ra bảo vệ Nietzsche. Nietzsche nhận xét khá tự do về sự cô lập mà ông cảm thấy trong xã hội ngữ văn và cố gắng xin một vị trí về triết học ở Basel, mặc dù là không thành công.

175px Nietzsche187a

Friedrich Nietzsche tại Basel, khoảng 1875

Trong giai đoạn 1873 đến 1876, Nietzsche cho xuất bản bốn bài viết dài: David Strauss: người đầu thú và nhà văn, Về cách sử dụng và lạm dụng lịch sử cho cuộc sống, Schopenhauer như là nhà giáo dụcRichard Wagner ở Bayreuth. (Bốn bài viết này sau này xuất hiện trong một cùng một cuốn sách với tựa đề, Sự suy ngẫm không hợp thời.) Bốn bài viết này cùng có hướng của một bài phê phán về văn hóa, thử thách sự phát triển của văn hóa Đức dọc theo những hướng đề nghị bởi Schopenhauer và Wagner. Bắt đầu vào năm 1873, Nietzsche cũng bắt đầu tích lũy những ghi chép sau này được xuất bản sau khi ông qua đời với tựa đề Triết lý trong thời đại tai ương của người Hy Lạp. Trong suốt thời gian này, trong những người quen của Wagners, Nietzsche gặp Malwida von Meysenbug và Hans von Bülow, và cũng bắt đầu tình bạn với Paul Rée, người vào năm 1876 sẽ tác động đến việc từ bỏ sự bi quan trong những tác phẩm trước đây của ông. Tuy nhiên, năm 1876 ông vô vọng với Hội Bayreuth, những màn diễn sáo rỗng vô vị và công chúng tầm thường làm ông xa lánh và sau cùng là giữ khoảng cách với Wagner.

Với sự xuất bản của Con người, toàn bộ quá con người vào năm 1878, một cuốn sách với tính cách ngôn trên những chủ đề từ siêu hình học đến đạo đức và từ tôn giáo đến giới tính, sự xa rời của Nietzsche đối với triết lý của Wagner và Schopenhauer trở thành rõ ràng. Tình bạn của Nietzsche với Deussen và Rohde cũng nguội đi. Nietzsche trong thời gian này cố gắng tìm một người vợ — nhưng không tìm người vừa ý. Vào năm 1879, sau khi sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, Nietzsche phải từ nhiệm khỏi vị trí tại Basel. (Kể từ thời thơ ấu, ông phải chịu nhiều loại bệnh tật không giống nhau — có những lúc cận thị nặng đến lúc gần như bị mù, chứng nhức đầu, và những trận đau bao tử dữ dội. Tai nạn cưỡi ngựa vào năm 1868 và những bệnh tật vào năm 1870 hoàn toàn có thể làm trầm trọng thêm những điều kiện sẵn có này, tiếp tục tác động ông trong những năm ông ở Basel, làm cho ông phải đi nghỉ dài hơn và dài hơn cho tới khi làm việc bình thường không hề thi hành được nữa.)

Triết gia độc lập (1879–1888)[sửa | sửa mã nguồn]

175px Nietzsche paul ree lou von salome188

Lou Salomé, Paul Rée và Nietzsche, 1882

175px Nietzsche1882

Friedrich Nietzsche, 1882

chính vì bệnh tật làm ông phải đi tìm một khí hậu dễ chịu hơn, Nietzsche thường xuyên đi du lịch, và sống cho tới năm 1889 như là một tác giả độc lập trong nhiều thành phố không giống nhau. Ông trải qua nhiều mùa hè ở Sils Maria, gần St. Moritz ở Thụy Sĩ, và nhiều mùa đông ở những thành phố của Ý như là Genova, Rapallo và Turino, và ở thành phố Nice ở Pháp. Thỉnh thoảng ông quay về Naumburg để ghé thăm gia đình, và đặc biệt trong thời gian này, ông và chị ông luôn có những giai đoạn cãi vã và giải hoà. Ông sống bằng lương hưu từ Basel, nhưng cũng nhận sự giúp đỡ từ bè bạn. Một người học trò cũ của ông, Peter Gast (tên thật Heinrich Köselitz), trở thành như là thư ký riêng của Nietzsche. cho tới cuối đời ông, Gast và Overbeck vẫn là những người bạn trung thành. Malwida von Meysenbug vẫn bảo vệ ông như là một người mẹ trong cả bên phía ngoài vòng quen biết của Wagner. Không lâu sau Nietzsche liên lạc với nhà phê bình âm nhạc Carl Fuchs. Nietzsche đang ở giai đoạn thuở đầu của thời ông viết khỏe nhất. Bắt đầu với Con người, toàn bộ quá con người vào 1878, Nietzsche bắt đầu xuất bản một cuốn sách (hoặc một phần lớn của một cuốn sách) mỗi năm cho tới 1888, năm viết sau cùng của ông, suốt năm đó ông hoàn thành năm cuốn. Vào năm 1879, Nietzsche xuất bản những ý kiến những những câu châm ngôn tổng hợp, theo sau kiểu viết cách ngôn của Con người, toàn bộ quá con người. Năm sau đó, ông xuất bản Kẻ lang thang và cái bóng của anh ta. Cả hai xuất hiện như là phần thứ hai của lần tái bản của Con người, toàn bộ quá con người.

Vào năm 1881 Nietzsche xuất bản Lúc rạng đông: Những suy nghĩ về những thành kiến đạo đức, và năm 1882 phần đầu của Khoa học vui. Cũng năm đó ông gặp Lou Salomé trải qua Malwida von Meysenbug và Paul Rée. Nietzsche và Salomé cùng trải qua mùa hè ở Tautenburg trong vùng Thuringia, thường với chị ông là Elisabeth kèm theo theo. Tuy nhiên, Nietzsche xem Salomé kém hơn là một người ngang hàng mà như là một học viên tài năng. Ông đem lòng yêu cô ta và theo đuổi cô mặc cho người bạn chung của họ là Rée. Khi ông hỏi cưới cô, Salomé từ chối. Quan hệ của Nietzsche với Rée và Salomé tan vỡ vào mùa đông 1882/1883, một phần do những mưu đồ của chị ông là Elisabeth. Đối phó với những bộc phát mới của bệnh tật, và gần như là trong trạng thái cô đơn sau xích míc với mẹ và chị trong quan hệ với Salomé, và tràn đầy những ý nghĩ muốn tự vẫn, Nietzsche bỏ trốn đến Rapallo, nơi chỉ trong mười ngày ông viết phần trước tiên của Zarathustra đã nói như thế.

những khái niệm quan trọng[sửa | sửa mã nguồn]

Trong những nhà triết học quan trọng, những tác phẩm của Nietzsche có lẽ đã tạo ra ít sự nhất trí giữa những người giải nghĩa nhất. Tuy những khái niệm quan trọng hoàn toàn có thể được xác định dễ dàng, nhưng người ta phải tranh cãi quyết liệt về ý nghĩa sâu sắc của mỗi khái niệm, vẫn chưa nói gì đến tầm quan trọng tương đối của chúng. Nietzsche đã có một tuyên bố nổi tiếng rằng Chúa đã chết (Gott ist tot), và cái chết này hoặc dẫn đến chủ nghĩa quan điểm (perspectivism) cấp tiến hoặc buộc người ta phải đối diện với thực tiễn rằng chân lý đã luôn luôn mang tính quan điểm (perspectival). Nietzsche còn được ghi nhận về sự phân biệt giữa đạo đức chủ và đạo đức nô (master-slave morality), đạo đức chủ nổi lên từ một sự ca tụng cuộc sống, đạo đức nô là kết quả của sự thù hận đối với những người hoàn toàn có thể loại kia. Sự khác lạ này được tóm gọn là sự khác lạ giữa “tốt và xấu” ở bên này, và giữa “thiện và ác” ở bên kia; điều quan trọng là người “tốt” của đạo đức chủ là người “ác” của đạo đức nô. Một số khái niệm quan trọng khác của Nietzsche gồm Ý chí Quyền lực (Der Wille zur Macht) và Siêu nhân (Der Übermensch) và Hồi Quy Vĩnh Cửu (Die ewige Wiederkunft).

những câu nói[sửa | sửa mã nguồn]

  • Người chiến đấu với quái vật, nên cẩn trọng đừng để bản thân cũng trở thành quái vật trong trận chiến.[4]
  • không tồn tại thực sự nào cả, chỉ có sự diễn giải của thực sự đó mà thôi.
  • Chúa đã chết
  • Chúng ta không nên đi đến nhà thờ nếu chúng ta muốn hít thở không khí trong lành[5]
  • Phật giáo thì hiện thực hơn Cơ Đốc giáo cả trăm lần.[6]
  • [Cơ Đốc giáo và Phật giáo] đều thuộc về những tôn giáo hư vô chủ nghĩa – đều là những tôn giáo suy đồi.[7]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Kaufmann, Walter, Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist, p. 22.
  2. ^ a ă Schaberg, William, The Nietzsche Canon, University of Chicago Press, 1996, p32.
  3. ^ A biography on Spir.
  4. ^ Lời thoại trong phim Iris phút 26:23 Tập 2
  5. ^

    Nietzsche’s New Seas: Explorations in Philosophy, Aesthetics, and Politics. tr. 184.

  6. ^ An Interpretation of the Ideals of Sovereignty, Wholeness, and Becoming What One Is in Nietzsche’s Practical Philosophy. tr. 94.
  7. ^ Indology, Indomania, and Orientalism: Ancient India’s Rebirth in Modern Germany.

links ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

  • Nietzsche Society (Anh)